Water en de mens De vijver is een stukje natuur vervuild water en leven gaan niet samen. Het is van groot belang dat planten en dieren in zuiver, helder water kunnen leven. Ada Hofman wil dit op een natuurlijke manier bereiken.
De vijver als stukje extra natuur: Je haalt een stuk natuur naar je vijver. Je hebt niet alleen planten, maar je hebt ook vissen en alles wat er snel bij komt kijken (kikkers, salamanders, reigers!). Zelfs ringslangen kunnen zich laten zien.
Verhalen die de vijverliefhebber misleiden: Er zijn reclameboeren je iets willen verkopen en soms niets meer dan dat. Je moet zelf blijven nadenken of je het echt nodig hebt. Dus niet bij de aanschaf in het tuincentrum zomaar alles kopen wat de verkoper je aanpraat, maar eerst bepalen wat voor type vijver je wenst en hoeveel tijd je er aan kunt en wilt besteden.
Iedereen weet dat stilstaand water gaat stinken
Iedereen weet dat we in de vijver een pomp nodig hebben voor de zuurstoftoevoer.
Iedereen weet dat het vijverwater regelmatig moet worden getest.
Overwegingen vóór de aanleg
Het principe van de vijver: Je krijgt een vijver helder door zuurstofplanten te gebruiken. door de planten te verwijderen en karpers toe te voegen wordt de sloot onderste boven gezet en wordt de vijver soepgroen. De zuurstofplanten zijn in feite de longen van de vijver
De vorm: De vorm is niet belangrijk voor de vijver. De bekende niervorm van de voorgevormde kunststof vijvers dankt zeer waarschijnlijk zijn vorm aan het simpele feit, dat de hoeveelheid kunststof het stevigst is bij deze structuur. Bij andere vormen zal meer materiaal nodig zijn. Belangrijk(er) is te kijken naar de vorm van de tuin. De vijver zal in harmonie moeten zijn met de tuin. Verder ben je bij een simpele vierkante of rechthoekige vorm met folie het goedkoopste uit. Je hebt dan het minste afval.
De plaats in de tuin:
De vijver heeft voor 3/4 van de dag zon nodig. Licht is nodig voor de zuurstofplanten om zuurstof te produceren.
Leg geen vijver aan onder een boom: je hebt last van bladeren in het najaar, je hebt mogelijk last van schaduw en de wortels kunnen de vijver beschadigen.
Leg geen vijver tegen het huis aan: je moet er omheen kunnen en het leven om de vijver moet een beetje rust hebben.
De vijver moet in een luwte liggen. Geen wind erop: je krijgt last van zand, vuil en stof en daardoor wier.
Denk aan de buren en dus ook niet strak tegen de schutting: je kunt niet bij de schutting komen en er kan iets over de schutting vallen. Houd ook rekening met geklater van fonteinen en pompen. Doe dit alleen wanneer je er zelf naar luistert.
De diepte: Ideaal is niet meer dan 80 tot 100 cm diep. Dit voorkomt bevriezen in de winter van de diepste gedeelten. Verder moet alles maar voorzien worden van zuurstof. Dus hoe dieper hoe meer zuurstofplanten je nodig hebt. Je hebt per 1000 liter water een mand zuurstofplanten nodig.
Maak verder 3 niveaus in de vijver:
de buitenrand is 15 á 20 cm diep.
de middenrand is 35 tot 40 cm diep en
de bodem is 80 tot 100 cm diep.
Denk in terrassen en steek dus recht af. Maak geen patatzak. De waterdruk houdt de aarde tegen. Het stort niet in. Je kunt anders moeilijk tot niet planten plaatsen. We gaan hier immers uit van een folievijver. De verhouding van de dieptes ten opzichte van elkaar is moeilijk: diepste is vaak 1/2 tot 3/4 van de oppervlakte, de overige 2 diepten ieder een kwart van de oppervlakte of minder.
Wel is het zo dat in de zomer bij een beetje diepte de bodemtemperatuur stabiel blijft en niet zo snel oploopt. Je hebt een buffer en je vissen worden niet gekookt.
Grote of kleine vijver ? Maakt niet echt uit. De omvang is niet van belang voor een biologisch evenwicht. De diepte wel. Te ondiep kan problemen geven met schommelingen in de temperatuur in de zomer.
Kleine kinderen om de vijver Altijd een risico. Iedere verdrinking is er 1 te veel. Denk aan afgrenzen van de vijver indien niet anders kan. Maak van een begrenzing geen spannend klimrek. Doe er geen betongaas over. Vaak is het niet sterk genoeg als er toch iemand opvalt. Mogelijk raakt iemand zelfs beknelt.
De beste tijd voor de aanleg De beste tijd die wordt aanbevolen is de periode van april t/m augustus. Dit is de periode dat de zuurstofplanten leverbaar zijn. Begin je in het najaar, dan lijkt alles goed te gaan (je ziet de algen niet), maar in het voorjaar slaat dan de kleur van het water om.
Natuurlijke vijver Hiervoor is geen materiaal zoals folie of ander waterafdichtend materiaal gebruikt. Dit kan alleen wanneer het grondwaterpeil hoog genoeg staat. Vaak bevat de grond oer (= ijzer). Wanneer er te veel veengrond is. wordt het water bruin en is het water te zuur. Bij klei of leemgrond wordt het water geel. Zonder materiaal te gebruiken kan het gebruik van een dikke laag rivierzand nog uitkomst bieden.
Klei- of leemvijver Dit wordt meestal een teleurstelling. Problemen zijn: niet waterdicht, geel of lichtbruin water. Ga je het toch proberen gebruik dan blauwe klei (= klei dat onder de waterspiegel is weggehaald).
Betonnen vijver Is ondertussen een gepasseerd station. Wordt nauwelijks meer toegepast. Nadeel: enorme slooppartij wanneer je wilt stoppen of veranderen.
Kant-en-klare of voorgevormde vijver Vaak wordt niervorm gebruikt. Dit levert voor de leverancier de beste stevigheid op! Als ontwerp is vaak vierkant of rechthoekig of rond veel praktischer. Neem een zwarte bak. Meeste bakken zijn zwart trouwens. Er zijn tegenwoordig mogelijkheden om delen te kopen en deze aan elkaar te schakelen. Plaats een vloer van 30-bij-30 tegels of betontegels eronder voor de stabiliteit. Dit voorkomt eventuele verzakkingen of hevelacties later. Maak het gaat wat ruimer en vul de openingen, aan de buitenkant van de bak dus, op met geel zand. Laat dit inwateren.
Folievijver Het meeste gebruikt in Nederland. Je kunt zelf de vorm bepalen (dikte van 0,5) Dit is voldoende bij een goede kwaliteit. Dikker heeft niet veel extra voordelen. Een dikkere folie is moeilijker te leggen. Een scherp voorwerp gaat even makkelijk door 0,5 mm als door 1 mm folie heen. Standaardmaat te koop is vaak 25x8 meter aan de rol. De oppervlakte die nodig is, is: lengte + 2x de diepte + 2x 50 cm afwerking en breedte + 2x de diepte + 2x 50 cm afwerking. Ga niet zelf lassen, maar laat dit doen indien vereist.
De aanleg van een folievijver Niet doen wanneer het veel heeft geregend. De vijver moet 2 cm boven het maaiveld liggen. Anders spoelt er troep in bij slecht weer. Graaf alles af op het eerste gewenste niveau waar de ondiepe planten komen te staan (15 tot 20 cm diep).Graaf vervolgens de binnenkant uit tot het 2e niveau van 40 cm. Bepaal vervolgens het diepste gedeelte en graaf daar tot het diepste niveau 3 (80 tot 100 cm diep). De vlakke stukken worden zo'n 25 tot 30 cm breed, anders passen de plantenbakken niet. Maak er geen patatzak van. Houd de wanden recht naar beneden. De waterdruk voorkomt dat de zijkanten instorten. Doe alles wel in 1 dagsessie. Graaf je recht en wacht je een week dan stort alles mogelijk wel in. Voordeel van recht is dat je er makkelijk uit klimt.Bij schuine wanden klim je er niet makkelijk uit.Leg onder de folie een beschermlaag. Gebruik hiervoor een speciaal leverbaar ondertapijt. Leg de folie uit terwijl je op de bodem staat op je sokken of blote voeten. Plooien in de folie is niet erg. Dit wordt gebruikt voor kikkers en salamanders in de winter en om te verstoppen.
Gemetselde vijver Dit is vaak een folievijver waarvan de randen zijn gemetseld. Gebruik een hardgebakken steen wegens afgeven van kleurstoffen aan het water. denk om de constructie: de muur mag geen verbinding maken de fundering omdat de folie er tussendoor loopt.
Waterschaal Alle vormen zijn mogelijk. Als materiaal is beton en polyester te koop. Beton kan gaan scheuren na een aantal jaren. Polyesterschalen kunnen 's winters gewoon buiten blijven. De vissen moeten wel naar binnen indien van toepassing, anders vriezen ze vast. Voordelen van schalen zijn dat je de waterlijn naar boven haalt. Je kunt ze ook toepassen op een dakterras.
Randafwerking van de vijver De meest voorkomende randafwerking is natuursteen en flagstones. Leg dit over de rand. Tussen de stenen kunnen planten worden gepoot. Door de stenen over de rand te leggen zie je bij enige verdamping de rand van de vijver niet. Met houten vlonders bereik je het zelfde en sluit je aan op he terras
Een andere manier is om gaas over de rand te buigen. Dit laat je dan begroeien met grassen of mos. Kijk hiermee uit: de kans is aanwezig dat de vijver gaat hevelen. Het water wordt door het mos uit de vijver gezogen de tuin in.
Nog een mogelijkheid is om de rand te laten begroeien met planten die hun bladeren over de rand laten vallen zoals de Hosta en de Bergenia
Folievijvers: Pas nu op met zware materialen: ze drukken de folie naar beneden als je niet stut. Maak dan onder de folie eerst een versteviging. Bij het aansluiten van de vijver op het terras laat je de folie achter de randtegels omhoog komen. Pas op met verse stenen. Ze kunnen nog schadelijke stoffen afgeven.
Planten als zuurstofleveranciers Als planten kunnen uitgroeien, ontstaat een biotoop waarin ook dieren zich kunnen vestigen. Een vijver is een kunstmatig water. De aanzet tot een biologisch evenwicht zal dan ook kunstmatig moeten worden ingebracht met zuurstofplanten.
Koolzuurassimilatie: Planten groeien onder invloed van licht en warmte en door het opnemen van voedingsstoffen (mineralen, fosfaten, nitraten enz.) uit het water of uit de bodem. Door de bladeren wordt in het bladgroen (chlorofyl) kooldioxide uit het water of de lucht gehaald en worden suikers en zetmeel gemaakt: de bouwstoffen voor de plant. Als reststof komt hierbij zuurstof vrij.
Dieren ademen de zuurstof weer in en daarbij komt weer kooldioxide vrij.
Hier hoort dus een balans te zijn: planten hebben kooldioxide nodig en vissen / dieren hebben zuurstof nodig.
Planten in het water Waterplanten zijn planten die zich helemaal hebben aangepast. Ze hebben geen structuur (nodig) en gebruiken het water als steun. De wortels dienen vaak niet als voedselvoorziening maar tegen het wegdrijven. Waterplanten nemen de voedingszouten op via de bladeren en niet via de stengels of wortels. De bladeren worden daarom ook uitgespreid om zoveel mogelijk oppervlak te maken. Verandering in het water en verhoging van de voedselconcentratie kunnen ervoor zorgen dat planten verdwijnen en een ander milieu ontstaat.
Wat betekent biologisch evenwicht ? Hou het allemaal simpel: laat je niet verleiden door moeilijke verhalen: zo van het zal dan wel goed zijn. Ga niet corrigeren in iets wat je niet begrijpt.
Wat is een biologisch evenwicht? Een evenwicht tussen plant en dier in de vijver wat zichzelf in stand houdt. De vijver houdt zich schoon en helder door biologische zelfreiniging door alle afvalproducten te verwerken. Belangrijke verstoringen kunnen optreden in de volgende gevallen:
Te weinig of geen zuurstofplanten.
Te veel of verkeerde vissen.
Verkeerde grond of andere substraten op de bodem of in de mandjes.
Kunstmatig corrigeren van de waterkwaliteit, speciaal verzuring.
Verkeerde micro-organismen in het water.
Normaal gesproken is er geen reden dat een vijver eerst groen moet of zal worden.
Algen Algen komen overal voor. Zonder licht of warmte zijn algen kleurloos. Onder de 9 oC blijft de vijver helder omdat algen warmte nodig hebben om te groeien. Wordt het warm dan gaan algen voedsel opnemen uit het water en groeien ze. Wanneer algen volgroeid zijn kleuren ze groen. In zuur water worden ze bruin. Een vijver wordt daarmee ook in de winter weer helder: de algen sterven af. In de zomer wordt de vijver dan weer groen. Er is hier dan geen evenwicht. Wanneer de vijver groen wordt en je gooit er chemisch spul in om de vijver weer helder te krijgen, dan lukt dit wel maar maar is voor korte duur. Daarnaast gaan dan de planten verslijmen. Dit is omdat we de vijver hiermee verzuren. De pH (zuurgraad) daalt, de algen sterven inderdaad en zakken naar de bodem. Als hiermee ook de planten verslijmen en hun werk niet meer doen en de vissen sterven van een te zure vijver hou je niets over.
Insecten in en om de vijver Deze krijg je er gratis bij. De meeste insecten worden gegeten door de vissen.
Waarom zijn zuurstofplanten zo belangrijk ? Planten nemen koolzuurgas op uit het water en scheiden zuurstof af. Dit heet assimilatie. Dit gebeurt normaal bij planten boven water en nu onderwater. Boven de grond ontstaat een woestijn wanneer je de bomen omhakt. Onder water gebeurt iets vergelijkbaars. Er is dan geen evenwicht meer. Het zijn de longen van het water. De planten nemen ook allemaal voedingsstoffen op uit het water (fosfaten, mineralen, nitraten en zouten). De planten leven van dezelfde voedingsstoffen als de algen. Ook scheiden ze een soort stof af die de groei van de algen doet remmen. Andersom doen de algen hetzelfde: er komen stoffen vrij waardoor de zuurstofplanten gaan verslijmen.
Bij genoeg planten wordt de algengroei geremd en gaan de planten niet verslijmen. Bij te weinig planten is er te weinig remstof en groeien algen.
Per 1000 liter water is 1 mandje zuurstofplanten nodig. 1 mandje bestaat uit 4 bosjes. Ze hebben weinig sierwaarde.
Je moet verder zorgen dat het jaar door de waterplanten actief zijn. Sommige soorten zijn niet het gehele seizoen van april tot oktober actief. Dit is wel van toepassing bij het glanzend fonteinkruid (Potamogeton Lucens). Deze wordt als belangrijkste aangemerkt en door AH wordt aanbevolen om deze voor 3/4 van de vijverbehoefte te gebruiken.
Plaats de planten in de mandjes in de vijver. Zet ze ook in groepen voor een rustig beeld. En zoveel mogelijk in de zon.
Zuurstofplanten kunnen niet tegen stikstof en bij te zuur water gaan de planten verslijmen.
Door de assimilatie komt een klaklaagje op de bladeren. Dit is calciumcarbonaat en zakt in de herfst als de planten naar de bodem zakken mee en wordt als voedsel verwerkt voor de planten.
Aankoop van zuurstofplanten Zorg dat er geen lood aan is bevestigd. Dit mag niet in de vijver. Vervoer ze in een natte krant verpakt en daaromheen een plastic zak. Bij thuiskomst zo snel mogelijk in het water. Koop geen planten die tussen het kroos staan. Losse planten moeten vanaf het begin van de bloeiperiode worden gepoot (tussen 1/2 maart en 1/2 juni). Na juni alleen nog waterviolier, aarvederkruid en waterranonkel los plaatsen. In een mandje kan je het hele jaar door plaatsen.
Het planten in de volle grond Hou zo weinig mogelijk grond in de vijver. Het beperkt de wiergroei en het woelen van de vissen. Door eilandjes te maken voorkom je woekeren. Na het poten zo snel mogelijk de vijver vullen met water. Vul altijd met een slang in een emmer op de bodem. Plaats mandjes als er tenminste 20 cm water staat.
Het planten in mandjes Doe dit vooral met woekerende planten. Leg in de mandjes tuinbouwvlies tegen het uitspoelen van de grond. De nieuwste mandjes hebben vaak te kleine gaten aan de zijkant. De wortels groeien dan slecht (door de mand heen).
Grondmengsel voor zuurstofplanten Indien kant en klare vijveraarde wordt gebruikt , voeg dan grof rivierzand toe voor de doorstroming. Meng het zand met de vijveraarde. Ook kan iets koolstof worden toegevoegd m.b.v. houtskool. Dit bevordert het bacterieleven en bindt ammoniak en nitriet.
Drijvende zuurstofplanten Hoornblad en blaasjeskruid kunnen worden vastgezet met een kiezelsteen. De planten halen voedsel uit het water en worden vastgezet om wegdrijven te voorkomen.
Plantdiepte van zuurstofplanten Als een plant te diep staat moet hij hard trekken en wordt iel en breekt snel af. Vissen gebruiken planten voor bescherming. Ook zijn de planten nodig om kuit af te zetten. De jonge vissen verstoppen zich tussen de planten.
Verlandingsmethode Dit is een natuurlijke manier om verdroging te overleven. Wil je dit creëren dan gaat dat als volgt: Stop het mandje in een plastic zak. Doe er lucht bij. Sluit het af met een elastiek. Zet het op een koele plaats in de schaduw. Wacht een week. Haal ze uit de zak. geef ze water en laat de planten enkele dagen staan zodat ze mooi stevig en donkergroen worden. Daarna kunnen ze worden geplant in het ondiepe gedeelte of in de vochtige grond te poten. Dek de planten af met een natte krant. Wacht weer 3 dagen. Dan zijn de planten stevig genoeg om in de zon te staan.
Waterlelies Waterlelies (Nymphaea) horen in elke vijver: ze zijn heel mooi, de vissen schuilen er onder en het water blijft koeler. Zorg voor niet meer dan 30% bedekking van het oppervlak ermee. Waterlelies zijn winterhard als ze zo diep genoeg staan dat ijs de planten niet kan bereiken. Nooit stromend water gebruiken. Nooit bij een fontein. Volle zon om te kunnen ontwikkelen.
Andere vijverplanten Naast de zuurstofplanten zijn veel planten te gebruiken voor hun sierwaarde. In het ondiep of verland gedeelte kunnen de oever- of moerasplanten worden geplaatst. Gebruik dit om een natuurlijke overgang te maken van vijver naar grond. Dieren gebruiken dit om het water uit te komen en in te gaan.
Vijvergrond Of er wel of geen grond in de vijver moet, zijn veel inzichten over: Voordelen: planten doen het beter er zijn geen lelijke manden zichtbaar.
Nadelen:de gekozen grond moet goed zijn; geen hoogveen in de grond: is te zuur en bruin. bladeren zijn moeilijker uit de vijver te krijgen: mengen zich in de grond en gaan rotten.
Waarmee vullen we de vijver Vul de vijver met leidingwater. Grondwater bevat meestal te veel ijzer. Regenwater is vaak te zacht en te zuur. (pH van 5 of 6). Ook nemen regendruppels stof mee uit de lucht. En stof veroorzaakt wier. Dus niet vullen met regenwater (uit de ton). Bij leidingwater is ook de hardheid (Dh) van het water bekend. Ook de pH is bekend en meestal iets boven de 7. Voor de hoeveelheid water kijk je voor en na het vullen naar de watermeter in de meterkast!!!! De hoeveelheid water bepaalt de hoeveelheid zuurstofplanten. Als de vijver goed is beplant is, is de kleur amber. In de vijver is het water transparant. Wanneer je er een glas water mee vult, ziet het licht amberkleurig.
Maërl en zout Na het vullen kan je de hardheid (Dh) bijvullen met Maërl (van Vijverschoon) als de hardheid onder de 12 is. Lees de bijsluiter. Ook mag er een beetje keukenzout (JOZO) bij wanneer de waterhardheid onder de 12 is. Neem 1 eetlepel per 1000 liter water. Jodium is goed voor de ogen van de vissen en voor de slijmlaag
De rol van bacteriën en watervlooien Wanneer je begint met leidingwater heb je nog geen bacteriën of watervlooien. Begin daarom met een "enting" van water uit een gezonde vijver of van water bij de plantenhandel. Pas op voor karperluis. Hiermee komt er leven (bacteriën en watervlooien) in het water. Watervlooien leven van algen. Ze houden de sloot niet lange tijd helder. Ze dienen ook als voedsel voor veel vissen en salamanders. Ze houden zich vaak in stand tussen de onderwaterplanten. Bacteriën zijn nodig voor een goede rotting. Er zijn goede en kwade bacteriën. De goede bacteriën verwerken tot aan nitraat. Dit heten de nitrificerende bacteriën. Nitraat is voedsel voor planten. De kwade bacteriën gaan minder ver: ze leveren nitriet en ammonium op. Dit is ook een probleem in de winter: er is minder licht en veel voedsel: vallende bladeren op de bodem.
Zuurgraad van het water Normaal heeft leidingwater een pH van 7 (= neutraal). Door assimilatie kan de zuurgraad oplopen tot 9 en 10 (= basisch). Ga dit niet neutraliseren. Wanneer organismen sterven loopt daardoor de pH op. Ook 's middags zal de pH hoger zijn dan 's morgens. Onder gewone omstandigheden is een pH tussen 7 en 10 prima voor plant en vis. Vaak zal in de herfst de pH weer teruglopen naar 7. Het gevaar zit dus meer in een te zure vijver (<7) dan een te basische vijver (>7). Bij een zuur milieu gaan de planten verslijmen en afsterven.
Hardheid van het water Hardheid zegt iets over de voedingstoffen in het water. Het wordt uitgedrukt in Duitse hardheid of algehele hardheid. Het waterleidingsbedrijf kan de waarde zo melden. Met Maërl wordt de hardheid opgevoerd tot 12 (indien nodig). De Maërl lost langzaam met behulp van bacteriën en geeft daarmee voeding aan de planten. Voor dit bij in april. Bijvullen c.q. voeden moet elk jaar weer gebeuren. Vergeet verder de Kh en de Gh. Zonder deze kennis kom je er ook.
Water testen heeft geen zin De kern is dat door vele omstandigheden de testen door het jaar heen steeds andere resultaten opleveren. Wanneer voedsel wordt opgenomen en neerslaat op een blad is de hardheid verlaagd. Dit komt weer goed wanneer het blad afsterft. Ook van belang is dat wanneer producten voor het wijzigen van de pH ook bijvoorbeeld de hardheid gaan corrigeren. Kortom blijf geloven in een goede aanpak en volg een doel: helder water een stabiele biotoop en niet slechts een goede zuurgraad of een goede Dh.
Matige wiergroei is geen probleem Wieren komen van buiten de vijver in de vorm van stof en grond waar de kiemen in zitten. Door water rond te pompen komen nog niet gekiemde wieren aan de oppervlakte en gaan alsnog kiemen. Dan zorgt de pomp voor meer wier. Ook vissen die woelen zorgen voor opdwarrelende wieren. Wieren zijn op zich niet slecht voor de vijver. Het zijn zuurstofplanten. Wanneer wieren onder water groen zijn, is de pH goed. Ze vormen voedsel, zuurstof en schuilplaats voor jonge diertjes. volgroeide wieren worden geel / bruin komen naar boven en gaan rotten. Ze zakken dan naar de bodem en het verrottingsproces zorgt voor goed bacterieleven.
Dus: wieren zijn nuttig, maar te veel is niet goed. Bij teveel wier overwoekeren ze de zuurstofplanten. Zorg voor het oprollen van de wieren en plaats het bijvoorbeeld onder een steen. De wier als voedsel blijft dan behouden: het zorgt voor een juist rottingsproces.
Rotting in de vijver Rotting is goed en een deel van de omzettingsproces. In principe mag alles wat in de vijver groeit ook in de vijver afsterven en rotten. Te veel bladeren verstoren dit evenwicht. Dit moet worden verwijderd. Het hoeft niet gelijk en mag op 1 moment (voor dat het gaat vriezen bijvoorbeeld) . Verwijderen kan in december door de bodem schoon te vegen met een net om de mandjes heen. Wanneer niet met mandjes wordt gewerkt, moet voorzicht omgegaan worden met het bodemleven. denk aan overwinterende kikkers. Een andere oorzaak is teveel vissen in de vijver. Indien ook veel wordt gevoerd wordt alles er weer uitgepoept en komt op de bodem terecht.
De viivertuinen van Ada Hofman: bij Gramsbergen. Hier zie je 50 verschillende voorbeelden van vijvers met een stabiele biotoop. -url-
