Alle soorten algen even bespreken.

Bron : Vijvers & Koi

Inleiding.
Algen. Een leven zonder hen kunnen we ons onmogelijk voorstellen. Sterker nog, het leven zoals wij het nu kennen was nooit ontstaan zonder deze overheersend groene ‘familie'. Over het algemeen plaatst men algen in een kwaad daglicht, maar in dit artikel gaan we algae van een positieve kant proberen te bekijken. Daarmee wil ik echter niet al het veroorzaakte leed bagatelliseren, dat durf ik niet eens te proberen. Mijn hoofddoel was om u dit onderwerp in een ander perspectief aan te bieden. Dit artikel begint waar andere artikelen u in de steek laten. Elke hobbyist kan er zijn voordeel mee doen in de dagelijkse praktijk van de koihobby, maar ook bij het lezen van artikelen. Informatief, maar daarnaast vooral amuserend. Lees, en laat u verassen…

Welkom, in het universum der algae…
De prachtige microscopische opnamen in dit artikel zijn afkomstig van de overheidsinstelling “Botanic Gardens Trust of Australia”.

Wat is een Alg?
Om deze vraag te beantwoorden zal ik allereerst iets moeten vertellen over de evolutie. Hogere algen behoren tot het plantenrijk, de primitievere blauwwieren tot het rijk der bacteriën. Dit is het gevolg van een cruciale stap in het verloop van de evolutie.

Blauwwieren, oftewel cyanobacteriën, zijn de primitiefste algen. Zij waren één van de eerste autotrofe organismen ter wereld. De allereersten die in staat waren tot fotosynthese; het produceren van glucose door gebruik te maken van zonne-energie. Cyanobacteriën worden gekenmerkt door het ontbreken van organellen, zelfs een celkern is niet aanwezig. Het DNA zweeft dan ook vrij rond in de cel. Deze celbouw valt onder de noemer ‘bacteriën' en niet onder het kopje ‘planten'. Hoeveel cyanobacteriën ook op planten lijken, we moeten ze bacteriën noemen. Deze indeling wekt echter nog steeds heftige discussies op. U begrijpt dat ik maar wát voorzichtig ben, bang voor represailles…
Uit de blauwwieren zijn de eerste planten ontstaan. De endosymbiosetheorie verklaart voor een deel hoe planten en dieren zijn ontstaan uit bacteriën. Men denkt dat bacteriën andere cellen zijn binnengedrongen en in de loop der tijd onmisbare gasten zijn geworden. Deze organismen binnen organismen werden ‘organen' binnen de cel. Zo is het waarschijnlijk ook gegaan met de cyanobacteriën, die zijn verworden tot de organellen die wij nu kennen als chloroplasten.

Verderop een afbeelding die duidelijk maakt wat de verschillen zijn in celbouw tussen dierlijke, plantaardige en bacteriële cellen.
De reden dat wij over algen spreken, en niet over bacteriën of algen heeft ook een reden. Algen zijn niet zonder meer planten. Algen zijn organismen die in staat zijn tot fotosynthese, maar in vele opzichten primitiever zijn dan planten. Voor het even kunnen we algen zelfs beschouwen als de primitiefste vormen van plantaardig leven op aarde. Ze beschikken, net als andere planten, over plastiden, vacuolen en een celwand. Het grote verschil tussen planten en algen is dat algen niet beschikken over een complex gestuurd vatenstelsel en wortels ontbreken. Onder andere deze aspecten hebben ertoe geleid dat wij over het algemeen het woord algen in de mond nemen.

Algen vs. Wieren
Er bestaat nogal wat spraakverwarring rond de woorden algen en wieren. Ze worden gebruikt in verschillende context en dat werkt erg verwarrend.
Met het woord wieren kan men namelijk doelen op draadalgen, maar ook op zoutminnende algen. Met algen kunt u denken aan eencellige planten, maar ook aan zoetwateralgen. Het enige correcte gebruik van het woord wieren behoort de blauwwieren, groenwieren en kiezelwieren toe. Later blijkt waarom.

Systematische Indeling Algae.
De systematische indeling van algae is gebaseerd op de eerder besproken evolutie. Algen zijn ingedeeld naar toenemende complexiteit van soorten. Ook die indeling wordt gedaan op basis van celbouw. Ik geef hier alleen een opsomming van zoetwater species, die andere soorten doen hier niet bepaald ter zake. De eerste zeewatervijver moet ik nog zien verschijnen. Er is ook een indeling in cyanophyta en chlorophyta gegeven. De cyanophyta behoren tot het bacteriënrijk, de chlorophyta hebben chloroplasten en zijn in het plantenrijk ingedeeld. Tussen haakjes heb ik de ‘volksnamen' toegevoegd.

Cyanophyta

Cyanobacteriën (blauwwieren)

Chlorophyta

Niet beweeglijk, eencellig (groene aanslag)

Beweeglijk, eencellig (zweefalgen)

Onvertakt vezelachtig, meercellig (draadalgen)

Simpel vertakt vezelachtig, meercellig (draadalgen)

Simpel vertakt, eencellig (draadalgen)

Sterk vertakt, meercellig (kranswieren)

Schild-/bladvormende algae (wieren)

Deze groepen omvatten elk een gigantische hoeveelheid soorten. Er zijn 7.000 chlorophyta bekend en ruim 1.500 cyanophyta. Alle algen bij elkaar vertegenwoordigen een aantal van plusminus 40.000 soorten.

Praktische Indeling Algae
Ondanks de systematische indeling hanteren wij doorgaans een andere indeling gericht op de praktijk. Wetenschappelijk niet correct, maar voor de vijverliefhebber veel relevanter.

Cyanobacteriën (blauwwieren)

Kiezelwieren (bruine aanslag)

Zweefalgen (groen water)

Draad-, baard- en slijmalgen

EVEN VOORSTELLEN
Onder deze kop stel ik u de algen voor die met regelmaat voorkomen in West-Europese vijvers. Bij elke groep een korte beschrijving in het algemeen, gevolgd door een aantal vertegenwoordigers uit de betreffende groep, hier en daar bijgestaan door illustraties.

Cyanobacteriën (blauwwieren)
De meest primitieve algen die wij kennen, ook wel bekend als blauwwieren. De naam ontlenen zij aan het blauwe pigment phycocyanine, waarmee zij de fotosynthese uitvoeren. De oudste fossielen van cyanobacteriën zijn aangetroffen in gesteenten van ongeveer 3,5 miljard jaar oud. Bijzonder is dat bepaalde blauwwieren in staat zijn om stikstof uit de lucht te fixeren. Dit gebeurt in zuurstofloze cellen, die heterocysten worden genoemd. Denk bijvoorbeeld aan stikstofbolletjes bij bepaalde soorten vlinderbloemigen. Ook zijn er cyanobacteriën die onder de meest barre omstandigheden kunnen overleven. Je kan zo gek geen plek bedenken of blauwwieren zijn er van de partij. Cyanobacteriën worden gevonden in snikhete geisers, zwaar toxische zwavelmeren en ijskoude poolgebieden. Helaas zijn er ook veel blauwwieren die zeer giftige stoffen kunnen produceren. Botulisme wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door een gevaarlijk blauwwier. Leuk detail: de cyanobacterie Dunaliella kleurt de rode zee in sommoge seizoenen dieprood… Over het algemeen zullen blauwwieren niet voor grote problemen zorgen in vijvers. Ze zijn er echter volop aanwezig, vandaar dat we er hier dieper op ingaan.

Anabaena
Is een blauwwier met een steenrode kleur en kan in grote getale voor roodkleuring van oppervlaktewater zorgen. Het is één van de cyanobacteriën die ervoor kan zorgen dat er niet in open water gezwommen kan worden tijdens warme zomers. De karakteristieke hartvorm is op de foto goed te zien. In grote groepen doet het me denken aan vermicelli. Dit geslacht kan in symbiose leven met de kroosvaren, Azolla . De kroosvaren krijgt stikstof van het blauwwier en geeft daar glucose voor terug. Van ruilen komt in dit geval geen huilen.
Cylindrospermopsis
Als klein jochie vroeg ik me altijd af wat die doorzichtige ‘wormpjes' in het water zijn die je vooral ziet in pas gevulde vijvers. Het blijken blauwwieren te zijn van een geslacht dat zeer verwant is aan Cylindrospermopsis . Toch een aparte verassing.
Oscillatoria
Deze cyanobacterie zorgt, net als Anabaena , voor een rode verkleuring van het water tijdens de “bloei”. Deze cyanobacteriën bestaan uit staafvormige cellen, zoals ook te zien is op de foto.
Rivularia
Wordt met name gezien groeiend onder bladeren van onder andere Nuphar (gele plomp) en Nymphaea (waterlelie). Karakteristiek zijn de met behulp van haakjes in elkaar hangende 'haartjes'. Met behulp van die haakjes zijn ze in staat om zich aan oppervlakken vast te houden.
Spirulina
De enige alg hier beschreven, die niet in de vijver van de gemiddelde lezer zal voorkomen. Komt echter wel voor in tropische gebieden en is daar een belangrijk onderdeel van zowel het menselijk als het dierlijk dieet. Denk bijvoorbeeld aan de verwerking van Spirulina in koivoeding, met name om de kleur te verbeteren. Spirulina is zeer rijk aan eiwitten, ijzer en calcium. Flamingo's danken hun roze kleur aan het eten van Spirulina . Het heeft zoals u kunt zien het uiterlijk van een draadalg, maar het overduidelijk geen draadalg.
**Drie maal raden hoe Spirulina aan haar naam komt…**=onderschrift voor afbeelding**

Kiezelwieren (diatomeeën)
Kiezelwieren of diatomeeën zijn eencellige wieren die bestaan uit twee helften van kiezel. De helften sluiten op elkaar als een deksel op een doosje. Het kiezelzuur zorgt voor de karakteristieke kleuren. Ze komen voor in zeer grote hoeveelheden in zowel zoet water als in de zee. Het zijn één van de belangrijkste zuurstofproducenten op aarde. Dankzij het kiezelskelet blijven kiezelwieren vaak over als fossiel, en mede door de grote hoeveelheden zijn er hele aardlagen door ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan het ontstaan van kalkgesteenten door de zogenaamde coccolithoforen.

In de vijver ziet men ze vooral als bruinachtige aanslag op stenen, pompen en ga zo maar door. Echt lastig worden ze vrijwel nooit.
Onderstaande afbeelding geeft vele soorten diatomeeën weer. Merk vooral ook de grote verscheidenheid op in vorm en kleur onder de diatomeeën. Het zijn zacht uitgedrukt kleine ‘onderwaterkunstwerken'.

Zweefalgen
Doorgaans worden wij er niet echt vrolijk van als we deze groep algen in de vijver aantreffen. Deze jongens zijn in staat om de vijver te veranderen in een verderfelijke, groene soep. Zweefalgen zijn niets meer dan eencellige primitieve planten. In tegenstelling tot blauwwieren beschikken zij namelijk wél over celorganellen als mitochondriën, plastiden en vacuolen. Het zweven van de algen wordt, hoe vreemd dat ook mag klinken, veroorzaakt door elektriciteit. Elke cel is licht elektrisch geladen, zodat de algen elkaar afstoten en blijven zweven in plaats van bezinken.
Onder invloed van allelopathische stoffen of de aanwezigheid van watervlooien kunnen zweefalgen kolonies gaan vormen om het gevaar in te dammen. Ze hebben minder gevoelig oppervlak en zijn als kolonie te groot om door een watervlo opgevreten te worden. Een groot nadeel voor de algen is echter dat ze dan onder hun eigen gewicht naar de bodem zinken en minder licht vangen. Concurrentie verloren.

Chlamydomonas
Eigenlijk mag deze hier niet staan. Het is de verbindende schakel tussen de blauwwieren en algen. Het is een groenwier en heeft zowel eigenschappen van (cyano)bacteriën als van planten. Chlamydomonas is een vies donkergroene zweefalg, en één van de simpelste uitvoeringen. Zoals op de afbeelding is te zien, beschikt deze alg over zweepdraden, waarmee zij zich kunnen bewegen. Ze leven altijd alleen en kunnen geen kolonies vormen.

Chlorella
Chlorella is de meest bekende en geziene zweefalg. Zeer variabel in vorm en grootte, zoals ook te zien is op de afbeelding. Opvallend vind ik de grootte van de vacuolen. Ze is evenals Spirulina een belangrijk component van visvoeding. Tevens wordt het gebruikt om voor de mens bedoelde voedingssupplementen samen te stellen. Bevat een zeer hoog gehalte aan chlorofyl en is daarom erg voedzaam.

Chrysonephele
Dit aparte geslacht heeft u vast wel eens waargenomen zonder te weten dat het om een alg ging. Veel mensen denken kikkerdril of iets dergelijks in de vijver te hebben. Helaas blijkt het dan te gaan om een ordinaire alg, met een sluwe vermomming.

Scenedesmus
Helaas is er weinig bekend over dit geslacht. Zoals u kunt zien is de vorm van de alg afwijkend in vergelijking met andere soorten. Niet rond of organisch zoals we gewend zijn, maar hoekig.

Volvox
Dit geslacht bestaat uit kolonies van soms zelfs 500 aparte cellen. Dit is duidelijk te zien op de foto. Aparte cellen kunnen niet overleven en zullen afsterven. Ondanks het zwaardere gewicht zweeft Volvox vrij in het water en kleurt daarmee het water groenbruin. Volvox beschikt, net als de kiezelwieren, over een kiezelskelet. Het totaalplaatje levert een surrealistisch beeld op.

Het kiezelskelet

Draad-, Baard- en Slijmalgen
Vijver- en koiliefhebbers classificeren deze groep doorgaans als het meest vervelend. De pomp raakt verstopt, planten worden verstikt en het is geen gezicht. Ook kost het moeite om van ze af te geraken. Of dit de meest lastige algen zijn, laat ik graag in het midden. Deze groep betreft de meercellige algen in al haar hoedanigheden. Draden, kleine haartjes, slijm en zo nog meer verschijningsvormen komen allemaal terecht in deze groep.

Cladophora
Misschien mogen wij Cladophora wel de ‘echte draadalg' noemen. Kijk naar de afbeelding en het zegt wel genoeg, dunkt me. De meest voorkomende draadalg is duidelijk vertakt en zoals u vast en zeker weet, hardnekkig.

Oedogonium
Draadalg nummer twee in het rijtje. Oedogonium is in tegenstelling tot Cladophora níet vertakt. Het is evenals het vorige soort een vasthechtende alg.

Spirogyra
Spirogyra dankt haar naam aan de spiraalvormige lichamen gevuld met de groene chloroplasten. De naam spiraalwier wordt wel eens genoemd. Deze alg lijkt smerige prut te zijn, maar blijkt onder de microscoop wonderschoon.

Vaucheria
Vaucheria behoort tot de algen met een zogenaamde ‘zuigbuis'. Dat wil zeggen dat het een draadalg is die uit slechts één cel bestaat. De cel is langgerekt en doet denken aan een injectiespuit, een zuigbuis. Zuigbuisalgen is vrij vertaald uit het Engels en ik ben het met u eens dat het geen succes is.

Tot slot
Natuurlijk is het onmogelijk om compleet te zijn in deze materie. Dat is ook niet mijn bedoeling geweest. Ik heb vooral willen laten zien hoe vormrijk de groep is die wij allemaal over één kam scheren. Toen ik me in deze stof ging verdiepen wist ik niet dat algen zo'n grote rol spelen in ons dagelijks leven. Ik heb hier de helft nog niet verteld, maar die helft doet hier dan ook niet ter zake. Een goed voorbeeld van hoe kleintjes ergens groot in kunnen zijn. Ik nodig u uit om het stof van die oude microscoop te blazen en er eens een alg onder te leggen. Misschien dat u volgend voorjaar nog eens aan dit artikel zal denken, als u het UV-C apparaat weer aanzet…

Referenties
Botanic Gardens Trust of Australia , 2004.
Bioplek.org, 2004.
Autotroof : een organisme is autotroof als het in staat is om zijn eigen organische stoffen te produceren. Zo'n organisme produceert die organische stof bij de fotosynthese en de daarop volgende voortgezette assimilatie.

Organellen : Als we de cel voorstellen als een auto, dan zijn de organellen de verschillende onderdelen van de auto. Voorbeelden zijn mitochondriën, chloroplasten en de celkern. Elk onderdeel heeft zijn eigen functie in het in leven houden van de cel.

Endosymbiosetheorie: Onderzoekers hebben aanwijzingen dat organellen zijn ontstaan uit bacteriën die miljarden jaren geleden andere cellen binnendrongen. Deze bacteriën zijn door zogenaamde co-evolutie onmisbare gasten geworden en verworden tot de celorganellen die wij nu kennen.

Chloroplasten : De organellen in plantaardige organismen waar de fotosynthese plaats vindt. (bevat bladgroen)

Plastiden : Organellen die enkel in plantaardige organismen voorkomen. Behalve chloroplasten zijn er ook plastiden die voor bloemkleur zorgen of voor de opslag van zetmeel.

Vacuolen : Organellen die de turgor (bladspanning) regelen. De vacuole wordt ‘volgepompt' met vocht, zodat de cel gespannen staat en het totale organisme niet slap hangt.

Coccolithoforen : een verzamelnaam voor fytoplankton met schalen van kalk (calciumcarbonaat).

Mitochondriën : Om op de vergelijking met de auto terug te komen. Mitochondriën zijn de verbrandingsmotors. Zij zorgen voor de productie van energie om de cel in leven te houden en laten celprocessen doorgang vinden.

Allelopathie : is het verschijnsel dat planten in staat zijn om stoffen af te scheiden die de groei van concurrenten remt. Het gaat hier vaak om (soms zeer toxische) stoffen als alkaloïden, fenolen en zwavelverbindingen.

Dit is een artikel van derden.
Koieagle alle rechten voorbehouden.